SVEDOK Internet



Broj 1208.

Poseta
5875226

Rajhstag u Progresu?!

Mađarizacija ili - kako su nas odnarođavali?

„Zoranin zakon“ o prevozu putnika krši osnovno ljudsko pravo na rad

Javna prozivka, tajno „muljanje“

Od Karla Marksa do kapitalizma


          Redakcija Pretplata Marketing Tekstovi tekst Iz starih brojeva Mali oglasi

„Svedok“ na Ostrvu Men, između Engleske, Škotske i Irske
Vikinško kraljevstvo u Irskom moru
Piše: Milan Dinić - London

       Ostrvo Men nalazi se na oko 2000 kilometara udaljenosti od Srbije, usred Irskog mora koje deli Škotsku na severoistoku, Englesku na jugoistoku i Irsku na zapadu. Ovo malo ostrvo, sa svega nešto više od 80.000 stanovnika, vekovima pje bilo središte jedne vikinške kraljevine i strateški važna tačka za koju su se borili stanovnici Britanskih ostrva ali i njihovi protivnici.
       Danas, ovo ostrvo je više poznato kao poreski raj i kao mesto na kome se održavaju čuvene TT-trke motora.
       Ostrvo Men je retko ili gotovo nikada u vestima i male su šanse da išta čujete o ovom mestu osim, ukoliko ne pratite – šah i/ili poker. Na ovom ostrvu godinama se održava veliki međunarodni šahovski turnir (o kome opširnije pišemo u ovom broju Svedoka, na šahovskim stranicama), ali je ostrvo poznato i kao sedište „Poker Stars“-a, najveće kompanije na svetu koja se bavi onlajn kockom.
       Međutim, ovo ostrvo ima i svoj zaseban identitet, istoriju i kulturu koji zauzimaju posebno mesto u istoriji keltskih naroda i Britanskih ostrva.
      
       Zemlja Menksa i imigranata
      
       Glavni grad Ostrva Men, Daglas, nalazi se na istočnoj obali i gleda u pravcu Britanije. Drugi veliki grad na ostrvu je Remzi. Ipak, ovde je veličina relativna stvar imajući u vidu da celo ostrvo broji tek nešto više od 80.000 stanovnika. Većina žitelja bavi se uslugama a nemali broj radi u finansijama ili bankarstvu, budući da je Ostrvo Men poreski raj. Iako dobar deo stanovnika čine imgranti iz Rusije i drugih zemalja, na ostrvu živi i dosta Engleza, Škota i Iraca koji su se ovde doselili pre svega iz ekonomskih razloga.
       Dolazak ljudi iz novih kultura i krajeva uticao je da proteklih godina dođe do rasta nacionalnog osećanja na Ostrvu Men i oživljavanja nacionalnog identiteta Menksa, autohtonog stanovništva ostrva. U tom smislu, gotovo na svakom koraku kroz ostrvo uočljivi su pažljivo i bogato obeleženi i istaknuti spomenici koji govore o identitetu Manksa, postoji i osnovna škola u kojoj se nastava odvija na manškom a svi simboli – zvanični ili vodećih privatnih kompanija sa ostrva – uvek imaju jarku crvenu boju, koja je na zastavi Osrva Men.
       Zastava ovog ostrva je crvene boje sa grbom koji u sredini ima krug a iz koga izlaze tri noge. Zastava je po uzoru na amblem koji se pojavio u 13. veku. „Tri noge Ostrva Man“, ili na maškom „ny tree cassyn“ vode poreklo iz nordijske mitologije i, kako se pretpostavlja, imaju veze sa predstavljanjem sunca.
      
       Od Kelta i Vikinga do Škota i Engleza
      
       Prvi stanovnici ostrva došli su sa teritorije današnje Engleske 8000 godina pre Hrista, ali ključni period za razvoj život počinje u petom veku nove ere, kada se javlja manški jezik. U devetom veku narodi sa severa Evrope (današnje Skandinavije) naseljavaju ostrvo i osnivaju svoje kraljevstvo. Poslednji vikinški kralj ostrva zvao se Magnus Olfason i on je umro 1265 bez naslednika.
       Identitet stanovnika Ostrva Men temelji se na dva glavna istorijska faktora: spona sa vikinškim osvjačalima (u periodu od 9. do 13. veka) i potonja veza sa keltskim zemljama i Englezima koji su se vekovima međusobno borili za prevlast na ostrvu.
       Iako je glavni jezik na Ostrvu engleski, Manksi (eng. „Manx“) kako sebe nazivaju stanovnici Osrtva Man, govore manški koji je u osnovi jezik nordijskih osvajača a koji je vremenom poprimio dosta uticaja od škotskog gejlika. Sve do sredine 19. veka većina stanovnika govorila je lokalnim jezikom dok je engleski bio u manjini. Vremenom situacija se okrenula i danas mali broj stanovnika govori ovim jezikom, mada je u poslednje vreme došlo do oživljavanja interesovanja za manški jezik i kulturu.
       Manška kultura razvijala se u mešavini keltskih običaja i rimskih uticaja (budući da su Rimljani u 43. godini posle Hrista došli na Britanska ostrva), ali su do pojave Vikinga oko 800. godine posle Hrista uglavnom zadržali svoju autentičnost. Dolaskom Vikinga ostrvo postaje jedan od centara trgovine u Britanskim ostrvima. U periodu od 9. do 13. veka Men je bilo sedište Kraljevstva Ostrva koje su uspostavili Vikinzi, a koje je obuhvalato Ostrvo Men i niz ostrva na zapadu i severu današnje Škotske, uključujući i Šetlandska ostrva (koja su između Škotske i danšnje Norveške).
       Posle smrti Magnusa Treći Olafson, koji je 1265. umro u zamku Rušen a da nije ostavio potomka, kraljevstvo prelazi pod upravu Norvežana da bi 1266. prešlo u ruke Škotima. Imajući u vidu strateški položaj ostrva, više od sto godina posle Magnusove smrti trajala su previranja Engleza, Iraca i Škota oko prevlasti nad ovih 355 kilometara kopnene površine usred Irskog mora. Godine 1405. engleski kralj Henri Cetvrti dao je ostrvo u posed Seru Džonu Stenliju i ova familija je upravljala ostrvom nekoliko vekova. Jedan od Stenlija je kasnije odustao od tirtule „Kralja Mana“ uz opasku da bi „radije bio smatran za velikog lorda nego za siromšanog kralja“.
      
       Između autonomije i nezavisnosti
      
       Tokom vekova Ostrvo Men je postepno integrisano u britanski politički sistem, ali je zadržalo poseban autonomni status. Međutim, ovo ostrvo nikada nije bilo deo Ujedinjenog Kraljevstva, niti članica EU, niti ima predstavnike u Vestminsteru ili Briselu. Men je samoupravna teritorija pod zaštitom britanske Krune – kao što je slučaj sa ostrvima Džersi, Grnzi i Kanarskim ostrvima. Britanija ima nadležnost u poljima odbrane i spoljne politike, dok sve ostalo potpada pod jurizdikciju parlamenta u Tinvalu.
       Proteklih godina, međutim, sve više jača sentiment za potpunu samostalnost, što ide uporedo sa ponovnim otkrivanjem istorije i identiteta naroda Ostrva Men. Ovo je posebno prisutno među mladima koji, u potrazi za identitetom i stalnim preispitivanjem, sve više pažnje posvećuju lokalnim običajima i porodičnim tradicijama, što je u poslednje vreme postao trend u ovom delu sveta.
      
       Priroda, zamkovi i očuvana arheološka nalazišta
      
       Tri glavna turistička aduta Ostrva Men su zamkovi, priroda i arehološke iskopine.
       Ostrvo Men sa ponosom ističe da su jedina poptuno ekološka zemlja na svetu, kako kada se radi o kopnu, tako i o vodama ostrva. Pored toga što je gotovo nemoguće videti otpatke na ulicama urbanih sredina na ostrvu, seoske sredine, pašnjaci i njive su u izuzetno dobrom stanju, i sve deluje ili novo ili dobro očuvano, bez tragova prljavštine ili propadanja.
       Kuda god da pogledate videćete zelena brda i doline prepune ovaca, krava, konja. Sve je uredno, dobro organizovano i čisto.
       Vlasti Ostrva Men uložile su velike napore da se otkopaju i javnosti otvore brojna ahreološka nalazišta, kako iz praistorije tako i iz poznijeg peiroda. Na ostrvu ima nekoliko praistorijskih i vikinških nalazišta, uključujući i dobro očuvano domaćinstvo iz Brozanog doba.
       Imajući u vidu strateški značaj ostrva zbog njegovog geografskog položaja, postoji nekoliko utvrđenja od kojih se posebno izdvajaju zamak Rušen (na jugu ostrva) i zamak Pil u istoimenom gradu, na zapadnom delu Ostrva Men.
      
       Kako doći do Ostrva
      
       Na Ostrvo Men je moguće doći brodom i avionom, ali u oba slučaja to je moguće samo iz Irske i Britanije. Zvanična valuta na ostrvu je britanska funta a cene u kafićima i restoranima su veoma slične proseku u zapadnoj Evropi. Na samom ostrvu postoji dobra taksi služba, prevoz je odlično organizovan i postoji aplikacija koja u minut pokazuje kada autobusi dolaze, a postoji i dosta staza za pešake. Ali bi pešaci trebalo da su oprenzni budući da na putevima na Ostrvu Men ne postoje ograničenja brzine van naseljenih mesta (što je mamac za bogataše sa sportskim automobilima koji svako proleće i leto opsedaju ostrvo).

Džinovski jeleni
       Ostrvo Men je nekada bilo dom džinovskih jelena (Megaloceros giganteus), koji su se naselili tu pre 11.500 godina, kada je došlo do otopljavanja klime. Jeleni su bili visine i preko dva metra, a raspon rogova im je bio više od metar sedamdeset. Delili su zemlju sa drugim velikim životinjama, uključujući i mamute. Međutim, kako je otopljavanje klime nastavljeno, većinom su izumrli pre oko 10.500 godina.
Ko su Kelti?
       Autohtoni stanovnici Ostrva Men naglašavaju da su poreklom Kelti i da je to izvor njihovog identieta.
       Kelti su se pojavili oko 500 godina pre Hrista na području severnih Alpa (današnja južna Nemačka i istočna Francuska). Živeli su uglavnom u manjim seoskim sredinama i često su ratovali međusobno. Rimljani – koji su ih nazivali Galima – potisnuli su ih ka severnim delovima današnje Francuske iBritanskim ostrvima.
       Keltsko društvo bilo je organizovano na klanove i klase, gde su na vrhu bile aristokrate (bogate i ugledne porodice) koje su davale vladare, kao i ratnike i sveštenike; u drugom redu su bili poljoprivrednici i zanatlije a ispod njih neslobodni radnici i robovi. Iako su ih Rimljani pokorili, deo Kelta na severu Britanskih ostrva nikada se nije pokorio (što je navelo rimskog imperatora Hadriana da početkom drugog veka nove ere podigne zid na severu Britanije kako bi sprečio upade keltskih naroda.
       Manski, stanovnici Ostrva Man, jedna su od keltskih nacija – identitet koji je poslednjih godina posebno dobio na naglasku u Britanskim ostrvima, a posebno u Škotskoj, Irskoj, Velsu, Ostrvu Man, Kornvolu, ali i u Bretanji na severozapdu Francuske.
Zamak Pil
       Najznačajnije utvrđenje na Ostrvu Man je zamak Pil, na severnoj obali u istoimenom gradiću. Pozicioniran je na ostrvu koje je vremenom pretvoreno u poluotrvo. Podignut na gotovo nepristupačnom terenu, iznad stena i brda, iz ovog zamka je moguće – po vedrom vremenu – videti obale irske i škotske. Zamak je predstavljao centralnu stratešku tačku tokom istorije ostrva.
       Pre zamka na ovom mestu su se okupljali vikinški sveštenici kako bi vršili verske obrede. U 11. veku, Vikinzi podižu zamak koju u sebe uključuje i crkvu sv Patrika i Okruglu kulu koje potiču iz 10. i 11. veka. Vremenom su tvrđavi dodati novi delovi – odbrambene zidine, kule, prostorije za ormor i odlaganje municije – koji su svi dobro očuvani do danas.
       Za zamak Pil se vezuje legenda da je oko njega noću obilazio „Crni pas“ koji je bio veći od čoveka i koji bi se pojavljivao samo u najtamnijim satima noći. Legenda i danas postoji i deo je folklora Manks naroda.
Zamak Rušen
       Rušen (engleski, „Rushen“), koji se nalazi na jugu ostrva, u mestu „Kesltaun“ („Catsletown“, što, u prevodu na srpski, bukvalno znači: „gradić tvrđava“) početkom 13. veka podigao je vikiški kralj Redžinald kao važnu odbrambenu tačku na jugu. Zmak je početkom 14. veka opsedao škotski vojvkovođa Robert Brus, kada su Škoti preuzeli kontrolu nad ostrvom.
       Tokom vekova, zamak je služio kao – sedište porodice Stenli koja je upravljala ostrvom, zatim kao centar odbrambenih snaga vojski na ostrvu, nekada kao mesto sastajanja Tinvala, a u 19. veku služio je kao zatvor, dok, posle restauracije početkom 20. veka nije pretvoren u muzej.
Najstariji parlament na svetu?
       Stanovnici Ostrva Man tvrde da imaju najstariji palrament na svetu, koji traje vše od hiljadu godina. Visoki dom Tinvalda (nazvan po mestu – Tinvald – u središtu ostrva gde se ovaj dom nalazi), predstavlja vlavno zakonodavno telo na Ostrvu. Sam naziv „Tinvald“ (odnosno, Tinval, kako govore Manksi) potiče iz nordijskih jezika i oznavača „mesto okupljanja“.
       Navodi se da je Tinvald nordijskog porekla i star više od 1000 godina i stoga najstariji parlament na svetu sa neprekinutom tradicijom postojanja.
       Ova tvrdnja je, međutim, više utemeljena u folkloru nego u činjenicama jer se prvi pisani tragovi o samom mestu Tinvald pominju u 12-13. veku, dok se prvi opis ove instiucije pojavljuje tek u 15. veku.
Moto trke
       Ostrvo Man je poznato i kao jedna od prestonica svetskog moto-sporta: od 1907. ovde se održvaju TT-trke (The Isle of Man Tourist Trophy). Ovaj događaj na Ostrvu Men se neformalno naziva „Najopasnijom moto trkom na svetu“ budući da je do sada zabelženo 146 smrtnih ishoda među publikom i takmičarima.
Osnivač „Poker Stars“-a - najpoznatiji stanovnik ostrva
Život u zlatnom kavezu
       Jedan od najpoznatijih stanovnika Ostrva Man je američki emigrant izraelskog porekla, milijarder Isaj Šajnberg, osnivač „Poker Stars“-a, najveće onlajn poker kompanije na svetu.
       O Šajnbergu se malo zna ali se dosta govori: retko se pojavljuje u javnosti i izbegava novinare, čak nije sigurna ni godina njegovog rođenja – 1946. ili 1947.
       Šajnberg je na Ostrvo Men došao 2011. i tu je otvorio sedište „Poker Stars“-a, pošto su američke federalne vlasti podigle optužnicu da je utajio porez.
       Njegov životni put počeo je u Litvaniji, diplomirao je na matematiku na Moskovskom univerzitetu, zatim otišao u Izrael da služi vojsku. Posle vojnog roka radio je za američku kompjutersku firmu IBM, u kanadskoj kancelariji. Prema podacima dostupnim u medijima, na osnovu svedočanstava upućenih ljudi, Šajnberg je tokom devedesetih uzeo ogroman novac na pokeru koji je kasnije uložio i vremenom napravi biznis imperiju od pokera. Američke vlasti 2011. protiv njega podižu optužnicu za utaju poreza i on tada beži na Ostrvo Men. Na kraju je postignut dogovor sa američkim vlastima, i Šajnberg je morao da isplati kaznu od 765 miliona dolara, ali su još neke druge optužbe ostale na snazi. To je bio povod za spekulacije da Šajnberg ne sme da napusti ostrvo i da, ako to učini, sledi sigurno izručenje SAD.
       Najbliži Šajnbergov saradnik, Alan Ormsbi – koji je direktor šahovskog turnira na Ostrvu Man koji Šajberg pomaže – rekao je za „Svedok“ da su ove spekulacije puka besmislica i da, iako Šajnberg ne može u SAD, on može da putuje bilo gde drugo ali da ga to preterano ne interesuje „jer se radi o izuzetno normalnoj, privatnoj i povučenoj osobi“.
       Sada većinu poslova u njegovoj firmi vodi sin, Mark Šajnberg, čije se bogatstvo procenjuje na 4.8 milijardi dolara.






















































































          Redakcija Pretplata Marketing Tekstovi tekst Iz starih brojeva Mali oglasi

Designed by Ivan Markovic - XENOX